«Гиперактивті бала»

Дайындаған: психолог: Евмушкова О.Ю. Қостанай қаласы, 2026 жыл Балабақшадағы әр топта дерлік ересектер «шустрик» немесе гиперактивті* деп атайтын бала кездеседі. Мұндай балаға тыныш отыру қиын, ол тынымсыз, көп қозғалады, орнында шыр айналады, сұрақты көп қояды да, жауапты күтпей кетеді, тез алаңдайды, мінез-құлқымен басқаларды ашуландыруы мүмкін. Көбіне қозғалыс координациясы нашар, қолайсыз, заттарды сындырып немесе түсіріп алады, бәрін төгіп алады. Ең шулы ойындарды таңдайды. Қолдары әрдайым қозғалыста: бірдеңені мыжып, жыртып, сындырып, үзіп немесе қырнап жүреді. Бірақ осының бәріне қарамастан, гиперактивті бала көп жағдайда өзін керексіз, қабылданбаған сезінеді. Ол ересектер мен құрдастарының назарын аударудың жолдарын іздейді. Өкінішке қарай, бұл ізденістер әрдайым біз күткендей аяқталмайды, ал қалай дұрыс істеу керек екенін бала білмейді. Егер «шустрик» портретінен өз балаңызды танысаңыз, асығыс қорытынды жасамаңыз. Алдымен мынадай жайттарды түсініп алыңыз: Гиперактивті – латынның «activus» – «белсенді»; гректің «hyper» – «үстінде, артық» деген сөздерінен шыққан (яғни «шамадан тыс белсенді»). • Балаңыздың ерекше мінез-құлқы жаман мінездің нәтижесі, тентектік немесе міндетті түрде «сындыру» керек қырсықтық емес, бұл психиканың өзіндік ерекшелігі. • Ата-аналар, әжелер мен аталар! Бала еш кінәсіз. Ол осындай болуды өзі таңдаған жоқ. • Үнемі айқайлау, жазалау, ескерту жасау тәрізді қатаң тәртіп шаралары баланы одан әрі қоздырады. • Шамадан тыс белсенді бала ұзақ күте алмайды, сондықтан мадақтауды дереу көрсету қажет (бұл мақтау, сүйікті ойыншық немесе сүйікті іс-әрекет болуы мүмкін). Есте сақтаңыз: шустриктер өте сезімтал, ал оларға қойылған тым жоғары талаптар шаршауға, ашуланшақтыққа, қарсылыққа әкеледі. Гиперактивті баланың дамуына көптеген факторлар әсер етеді. Олардың кейбірі: • Анасының жүктілік кезіндегі жұқпалы аурулары, созылмалы аурулардың асқынуы, түсік қаупі • Баланың дүниеге келуіне дейін әрекет ететін факторлар (мысалы, ата-аналардың ажырасуы, жиі жанжал, баланы қаламау және т.б.) • Ми қызметін бұзатын аурулар (астма, жиі пневмония, жүрек жеткіліксіздігі) • Қоршаған ортаның жағымсыз факторлары (шылым шегу, алкогольді шамадан тыс қолдану) Гиперактивті балалармен демалыс пен сабақ ұйымдастыру бойынша ұсыныстар: • Үйде нақты күн тәртібін сақтаңыз. Оны орындағаны үшін баланы мадақтаңыз. (Тамақтану, серуен және ұйқы бір уақытта болуы тиіс). • Нұсқаулар қысқа және 10 сөзден аспауы керек. • Балаға компьютерде ұзақ отыруға және эмоционалды қоздыратын телебағдарламаларды көруге жол бермеңіз. • Спортпен айналысу және таза ауада ұзақ серуендеу өте пайдалы. • Көп адам жиналатын жерлерден аулақ болыңыз (ірі дүкендер, базарлар және т.б.). • Назар, ұқыптылық және жауапкершілік талап ететін әрекеттер үшін баланы мадақтаңыз. • Балаға күнделікті орындауға тиіс үй тапсырмаларын беріңіз (нанға бару, итті тамақтандыру және т.б.) және ешқашан оны бала үшін өзіңіз орындамаңыз. • Өзін-өзі бақылауға үйретіңіз: бірдеңе істеместен бұрын 10-нан 1-ге дейін санауды сұраңыз. Гиперактивті баламен үйде ойнауға болатын ойындар: • «Жүн клубогы» Егер бала қатты қозып кетсе, оған түрлі-түсті жіпті клубок етіп домалату ұсынылады. Клубтың көлемін біртіндеп үлкейтуге болады. Балаға бұл клубоктың сиқырлы екенін, оны домалата бастағанда – бірден тынышталып қалатынын айтуға болады. Пайдалы ойындар: құммен, сумен, жармамен ойнау. • «Археологтар» ойыны Таздың түбіне ұсақ ойыншықтар салыңыз, үстіне таза құм немесе жарма (манка, күріш, қарақұмық және т.б.) құйыңыз. Балаңызбен бірге «қазба жұмыстарын» жасаңыз. Бала түбінен ойыншық тапқанда таңғалады. • «Тыныштық сағаты және болады сағаты» Балаңызбен келісіңіз: кейде сіз маңызды іспен айналысқанда, ол тыныш ойнайды немесе сурет салады, ал содан кейін бірге ойнап, секіріп немесе жүгіре аласыздар. • «Жұмсақ табаншалар» ойыны Мехтің кішкене бөлігін, қылқаламды, шыны құтыны, мақтаны дайындаңыз. Бала көзіңді жұмып отырады, ал сіз оның қолына, бетіне, тізесіне және т.б. жұмсақ затпен тигізіп: «Қандай аңның мамық табаншасы тигенін тап» деп сұраңыз. Гиперактивті бала құшақтауды, тізеге отырғызуды, арқасын сипауды, жеңіл массаж жасауды (рельстер – шпалдар ойыны сияқты) және құлағына жылы сөз айтуды қатты жақсы көреді. Есіңізде болсын: сіздің сабырлылығыңыз – бала үшін ең жақсы үлгі.